Internationale Vrouwendag 2021

Ter gelegenheid van Internationale Dag voor de Rechten van de Vrouw , beter bekend als Vrouwendag, zet de MIVB tien vrouwen in de kijker die een rol hebben gespeeld in onze geschiedenis. We doen dat met een knipoog, door de naam van tien stations voor één dag aan te passen. Je kan hier ontdekken wie deze vrouwen zijn en hoe ze hun stempel drukten op onze maatschappij.

De naam van een station voor één dag veranderen is sympathiek. Maar wat doet de MIVB op lange termijn voor meer gendergelijkheid op het net? Het goede nieuws is dat de wil om meer evenwicht te brengen bestaat. En wij hebben een plan hebben op korte en lange termijn. Zoals zo vaak is het niet zo eenvoudig als het lijkt en moeten we met veel factoren rekening houden. Je leest er alles over in het tweede deel van onze blogpost.

Geschatte leestijd : 14 minutes

Tien stations, tien markante vrouwen

Simone Veil

Hoe vat je het leven van Simone Veil samen in een paar regels? Simone Veil, voormalig staatsvrouw en magistrate, drukt haar stempel haar eigen en toekomstige generaties. Ze zorgt ervoor dat in 1975 de wet wordt goedgekeurd die abortus in Frankrijk uit de strafwet haalt. Haar inspirerende carrière maakte van deze overlevende van Auschwitz een icoon in de strijd voor vrouwenrechten. Ze wordt de eerste voorzitster van het Europees Parlement in 1979 en de eerste vrouwelijke minister in 1993. “Madame Veil” bewijst dat niets te hoog gegrepen is voor een vrouw.

Simone de Beauvoir

Simone de Beauvoir is een feministische filosofe die wordt geboren in 1908. Ze staat bekend om haar filosofische essay “The Second Sex”, gepubliceerd in 1949. In dit werk toont de Beauvoir zich verontwaardigd over de toestand van vrouwen en pleit ze voor hun emancipatie. In 1954 wint ze de Goncourt-prijs met haar roman “Les Mandarins”, waarin ze het leven van Parijzenaars na de oorlog beschrijft. Simone de Beauvoir speelt ook een essentiële rol in de strijd van Gisèle Halimi en Elisabeth Badinter voor de erkenning van de marteling van vrouwen tijdens de Algerijnse oorlog en voor het recht op abortus.

Lucia de Brouckère

Lucia Florence Charlotte de Brouckère wordt in 1904 in Sint-Gillis geboren. Ze is een Belgische chemicus en universiteitsprofessor. Van 1930 tot 1932 doceert ze in Gent en wordt de eerste vrouw die les geeft aan een faculteit Wetenschappen in België. In 1933 behaalt ze haar onderscheiding in de scheikunde. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vertrekt Lucia naar Londen en stelt ze haar wetenschappelijke kennis ten dienste van de oorlogsinspanning. In 1944 neemt ze de leiding van de sectie Chemische Industrie van het Ministerie van Buitenlandse Zaken in ballingschap. In 1945 keert ze terug naar België en om les te geven aan de ULB (Université Libre de Bruxelles). De Haute Ecole Lucia de Brouckère in Anderlecht draagt haar naam.

Heidi Van de Vijver

Heidi is een Belgische wielrenster die vooral bekend staat als Belgisch kampioen op de weg in 1994 en 1998. Ze neemt twee keer deel aan de Olympische Spelen en wint de Tour de France voor vrouwen in 1993. Ze eindigt ook nog twee keer als derde in de Tour. In 1999, 2000 en 2001 kroont ze zicht tot Belgisch kampioen tijdrijden. Ze is vandaag 51 jaar oud en ploegleider bij Ciclismo Mundial, de wegploeg van onder andere veldrijdsters als Ceylin del Carmen Alvarado, Annemarie Worst en Sanne Cant. [Foto: siteducyclisme.net]

Malala Yousafzai

Malala is pas 23 jaar oud en wint in 2014 al de Nobelprijs voor de Vrede. Ze is dan amper 17 jaar en de jongste laureaat van de prijs. De Pakistaanse activiste verzet tegen het Taliban-regime in Mingora. Op 11-jarige leeftijd hekelt ze het geweld van de Taliban via een blog voor de BBC, “Dagboek van een Pakistaans schoolmeisje”, waarmee ze campagne voert voor onderwijs voor jonge meisjes. Op 9 oktober 2012 krijgt ze een kogel in het hoofd. Ze overleeft de aanslag, opgeëist door de Taliban. Sinds 2013 wil ze met haar stichting de scholen weer opbouwen die door het Taliban-regime zijn geplunderd en platgebrand. In 2017 roepen de Verenigde Naties ze uit tot ambassadrice voor de vrede en in 2020 haalt ze een Oxford-diploma. Het magazine Times roept haar uit tot een van de 100 meest invloedrijke vrouwen ter wereld.

Greta Thunberg

Je kon Greta Thunberg de afgelopen jaren bijna niet missen. Ze is een symbolische figuur in de strijd tegen de opwarming van de aarde. Greta, momenteel 18 jaar, is sinds haar vroege tienerjaren actief op verschillende niveaus. In 2018 protesteert ze op 15-jarige leeftijd voor het Zweedse parlement en lanceert zo een internationale schoolstakingsbeweging tegen klimaatverandering. We kennen Greta ook van haar aangrijpende toespraak op de VN-top over klimaatacties in 2019 met haar beroemde “How dare you?”. Ze wordt op handen gedragen door een hele generatie.

Clémence Royer 

Clémence Royer wordt in 1830 geboren in Nantes. Aan het einde van de 19e eeuw maakt ze naam als feministe en vrijdenker. Als feministische filosoof en wetenschapper is zij de eerste die Charles Darwins “Origin of Species” in het Frans vertaalt. Ze staat ook bekend ​​als diegene die het darwinisme in Frankrijk introduceert en haar ideeën op grote schaal verspreidt. In 1870 is ze de eerste vrouw die wordt toegelaten tot de Vereniging voor Antropologie van Parijs. Ze voert ook jarenlang campagne voor de onderwijs van vrouwen.

Clara Schumann

Clara Schumann-Wieck is de vrouw van pianist en componist Robert Schumann. Ze is een van de weinige bekende vrouwelijke muzikanten uit de 19de eeuw. Clara speelt en componeert haar hele leven lang. Op haar elfde gaat ze op internationale tournee voor… 61 jaar! Het is dankzij Clara Wieck dat het werk van Robert Schumann in de hele wereld bekend is. Op het moment van haar huwelijk is ze bekender dan haar man en is ze de eerste die zijn werk speelt. Zonder Clara zou er geen Robert zijn. Ze besteedt het grootste deel van haar leven aan het eren van de werken van haar echtgenoot en krijgt daar op haar beurt de nodige erkenning voor.

Rosa Parks

Op 1 december 1955 weigert Rosa Parks, een 42-jarige Afro-Amerikaanse vrouw, haar plaats af te staan ​​aan een blanke man in een bus die haar na werk naar huis brengt. Ze wordt vervolgens gearresteerd, berecht en beschuldigd van verstoring van de openbare orde. Rosa gaat in beroep tegen het vonnis en krijgt steun van een jonge predikant, Martin Luther King. King roept op tot een boycot van de busmaatschappij die 380 dagen zal duren. Het Amerikaanse Hooggerechtshof zal in november 1956 beslissen dat de segregatie in bussen ongrondwettelijk is. ​Rosa Parks staat zo symbool voor de strijd voor fundamentele burgerrechten. Dominee Jesse Jackson zal over haar zeggen dat « Ze is gaan zitten, zodat wij konden rechtstaan”.

Sainte-Gudule

De oudste van onze reeks vrouwen is een echte Brusseles: Sint-Goedele, ook bekend als Goedele van Brussel of Goedele van Moorsel. Ze wordt geboren in 647. Ze is de patroonheilige van de stad Brussel, waar een kathedraal in haar naam is opgetrokken: de Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele, vlakbij het Centraal Station. Het verhaal gaat dat Goedele een lantaarn bij zich had die de duivel liet uitdoven. Zo hoopte hij dat ze de weg zou kwijt raken naar de kapel, waar ze ging bidden voor de minderbedeelden. God zou haar een engel hebben gestuurd om de vlam weer aan te steken. Goedele sterft in 747 in Moorsel. Ze wordt elk jaar gevierd op 8 januari.

Wat doet de MIVB?

Nu we wat meer weten over deze markante vrouwen, keren we terug naar de MIVB. Hoe gaat zij ervoor zorgen dat vrouwen beter vertegenwoordigd zijn op het Brusselse net?

Eerst en vooral is het belangrijk om weten dat de MIVB echt de wil en overtuiging heeft om haar net geleidelijk aan meer te vervrouwelijken. Bij elke opportuniteit, bijvoorbeeld een nieuwe lijn of een mogelijke naamswijziging, zal de MIVB bekijken of een vrouwelijke naam kan.

We begonnen daar trouwens al een tijdje geleden mee. Zo hernoemden we in 2019 al de halte Drie Bomen in Jeanne Herreman, één van de eerste trambestuursters bij de MIVB. En begin 2021 hernoemden we de halte Forestoise op buslijn 48 nog in Gatti de Gamond, naar een Belgische feministe en stichtster van middelbare scholen voor meisjes.

Toch is zo’n naamswijziging minder voor de hand liggend dan je denkt. We leggen uit waarom.

Groene Hond

Laat ons beginnen met de zogenaamde “bovengrondse” haltes. Over de namen van die bus- en tramhaltes beslist de MIVB helemaal autonoom, in tegenstelling tot de namen van de stations waar de Brusselse minister van Mobiliteit over beslist. Over de stations later meer.

Om te begrijpen waarom er een groot onevenwicht bestaat tussen het aantal haltes met een mannen- en een vrouwennaam, moet je de logica begrijpen die de MIVB hanteert bij de bepaling van die namen.

Die logica is simpel: bij de keuze van een haltenaam is de belangrijkste voorwaarde dat de reiziger zich makkelijk kan oriënteren. De naam moet dus bij voorkeur meteen de plaats oproepen waar de reiziger zich bevindt. De beste manier om dat te doen is de naam van de straat te kiezen.

Zo zijn er bijvoorbeeld heel wat haltes vernoemd naar bloemen omdat ze in de gelijknamige straat liggen. Een voorbeeld is de halte Azalea, genoemd naar het Azalearondpunt vlakbij. Andere mogelijkheden zijn een bekend plein of een metro- of treinstation vlakbij. Kan ook: een herkenningspunt of bezienswaardigheid.

Een voorbeeld is de halte Groene Hond op tramlijnen 39 en 44. Die halte is genoemd naar een bronzen beeld van een hond dat nu in het Jubelpark staat en een gelijknamige herberg op de Tervurenlaan. We hadden het er nog over in een video over lijn 39-44. Of metrostation Kunst-Wet dat lang de Wetstraat ligt. Je begrijpt de redenering.

Duidelijkheid

De geografische situering is dus veruit het belangrijkste criterium. Stel je voor dat dat niet het geval zou zijn? Dan zouden wij een hele handleiding bij ons net moeten publiceren om uit te leggen dat–  bij wijze van fictief voorbeeld – de halte Marie Curie in de Antoine Dansaertstraat zou liggen. Erg praktisch zou dat niet zijn!

Zo komt het ook dat heel wat haltes een neutrale naam dragen, maar ook veel vaker de naam van een man dan een vrouw. Er zijn gewoon veel meer mannelijk dan vrouwelijke straatnamen.

Op het moment dat de meeste straatnamen werden bepaald, was er sprake van een compleet andere maatschappij. Vrouwen hadden een heel andere rol dan vandaag. Mannen namen de beslissingen en kozen helaas voor… mannennamen. Zo is het historisch gegroeid dat er in Brussel 14 keer meer mannelijke dan vrouwelijke straatnamen zijn!

De meest fundamentele en logische oplossing is dus eerst de namen van straten en pleinen veranderen, waarna de MIVB haar haltenamen kan aanpassen. De Brusselse gemeenten en het Gewest hebben wel de intentie om hier verandering in te brengen, maar dit is een werk van lange adem. De naam van een straat veranderen heeft immers gevolgen, niet in het minst voor de bewoners die hun adres moeten wijzigen en daar alle mogelijke instanties en instellingen van op de hoogte te moeten brengen. Dat betekent tientallen administratieve handelingen.

Een doordachte keuze

Je weet nu meer over het hoe en waarom. Maar wat gaat de MIVB nu concreet doen? Om de mogelijkheden voor de vervrouwelijking van haar haltenamen te bekijken deed de MIVB een grondige analyse. Op basis van de gegevens op Equalstreetnames.brussels maakten we een lijst van de vrouwelijke straatnamen. Daaruit blijkt dat Brussel 138 vrouwelijke straatnamen telt die we zouden kunnen gebruiken voor naamsveranderingen.

Van die 138 gebruiken we er al 28 op ons net en zijn er 14 “dubbel” die al op twee verschillende plaatsen bestaan zoals bv. Marie-José in Elsene en  Marie-José in Sint-Lambrechts-Woluwe. Daar bovenop zijn er nog eens 68 namen die voor teveel verwarring zouden zorgen (bv. Marie Jansonplein in Sint-Gillis en de tramhalte Janson, ook in Sint-Gillis). Zo blijven er nog 28 namen met een goede geografische verwijzing over, die we kunnen gebruiken als haltenaam.

Concreet

In 2021 beginnen we met 7 nieuwe vrouwennamen op ons net. Een initiatief dat we in 2022 en 2023 verder zetten.

Op 19 april 2021 wijden we 2 nieuwe haltes in:

  • Clémence Everard als terminus van de nieuwe buslijn 74. Ze is de eerste vrouw met een diploma geneeskunde, chirurgie en verloskunde in België. Dezelfde buslijn heeft ook een halte Marie Curie in Anderlecht, vlakbij het Marie Curieplein.
  • Rosa Parks als vervanging van de halte Park op buslijnen 63, 65 en 66, in de Jonkerstraat. Rosa Parks is een Amerikaanse burgerrechtenactiviste.

Op 1 september 2021 krijgen nog eens 5 nieuwe haltes een vrouwennaam:

  • Magdalena op de nieuwe buslijn 52. De halte ligt vlakbij de gelijknamige straat en kapel in het stadscentrum.
  • Audrey Hepburn vervangt de halte Demunter op buslijnen 13 en 88. Hepburn was een Britse actrice geboren in Brussel en was ook ambassadrice van UNICEF.
  • Marguerite Duras vervangt de halte Ieper op tramlijn 51. Duras is schrijfster en de halte ligt vlakbij de gelijknamige square in de stad Brussel.
  • Marie Depage vervangt de halte Stallaert op buslijn 60. Depage was een verpleegster en vooral gekend voor de verzorging van gewonden tijdens de Eerste Wereldoorlog. In de buurt ligt een straat met haar naam.
  • Maria-Christina vervangt Over de Bruggen op tramlijn 62 en 93. Ze was de aartshertogin van Habsburg. De halte ligt vlakbij de gelijknamige winkelstraat in Laken.

In 2022 en 2023 volgen nog eens 10 andere haltes.


En de stations?

Voor de metrostations ligt de zaak anders. Daar is het de Brusselse minister van Mobiliteit die de eindbeslissing heeft, in overleg met de MIVB. Ook hier bestaat de wil om te vervrouwelijken. De naam van een bestaand station veranderen is helaas zo goed als onbegonnen werk. Dit vergt bijzonder veel aanpassingen: niet alleen aan onze netplannen, maar ook in onze voertuigen, de stations, haltes, tijdsaanduiders, etc.

Bovendien zijn metrostations echte referentiepunten in de stad en de wijken, ook voor wie de metro niet gebruikt. Hoe je je ook door de stad verplaatst, de gewoonte bestaat om te zeggen dat je bijvoorbeeld naar Delta, IJzer of Merode gaat. Trouwens, wist je dat Merode eigenlijk verwijst naar een vrouw? Merode verwijst naar Prinses de Merode die vlakbij een square naar haar vernoemd kreeg.

Daarom wordt voor stations vooral gekeken naar de namen van nieuwe stations van metrolijn 3 en mogelijkheden bij zeer ingrijpende renovaties, zoals bv. van station Lemonnier. Daar komen we nog op terug.

Een hele boterham om gewoon te illustreren dat we dus echt willen werken aan een vervrouwelijking van ons net. Maar het is dus een werk van lange adem, met veel denkwerk, waarin we niet de enige betrokkene zijn.

Wil je hier nog meer over lezen? Lees dan gerust onze blogpost “De MIVB in het vrouwelijk” die we in 2020 schreven naar aanleiding van Internationale Vrouwendag. Je leest er meer over de vrouwen op ons net.